जैन धर्म विश्वका अति प्राचीन र अहिंसामा आधारित प्रमुख धर्महरूमध्ये एक हो। यो धर्म विशेष गरी आत्मशुद्धि, कठोर तपस्या, र सम्पूर्ण जीवहरूप्रति अगाध करुणाको दर्शनमा टिकेको छ। जैन धर्मका अनुसार यो सृष्टिको कुनै एक मात्र सृष्टिकर्ता वा ईश्वर छैन, बल्कि यो ब्रह्माण्ड आफ्नै शाश्वत नियम अनुसार सञ्चालित छ। यस धर्ममा २४ जना तीर्थंकरहरू (धर्मगुरु तथा मार्गदर्शक) भएका छन्, जसले आफ्ना साधना र ज्ञानबाट मोक्ष प्राप्त गर्ने बाटो देखाएका थिए। जैन धर्मका प्रथम तीर्थंकर ऋषभदेव (आदिनाथ) हुन् भने अन्तिम तथा चौबीसौं तीर्थंकर भगवान महावीर हुन्।
भगवान महावीर जैन धर्मका वास्तविक प्रवर्तक तथा सुधारक मानिन्छन्, जसले इस्वी संवत्भन्दा करिब छैठौं शताब्दीपूर्व भारतमा यस धर्मको व्यापक प्रचार-प्रसार गरेका थिए। जैन दर्शनको मूल आधार ‘त्रिरत्न’ हो, जस अन्तर्गत सम्यक् दर्शन (सत्यप्रति निष्ठा), सम्यक् ज्ञान (विवेकपूर्ण ज्ञान) र सम्यक् चरित्र (नैतिक आचरण) पर्छन्। यी तीनको संयुक्त अभ्यासबाट मात्र मानिसले कर्मको बन्धनबाट मुक्ति पाउन र निर्वाण (मोक्ष) प्राप्त गर्न सक्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
जैन धर्मले ‘अहिंसा परमो धर्मः’ (अहिंसा नै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो) लाई आफ्नो जीवनको सर्वोपरी मन्त्र मानेको छ। यस धर्ममा मन, वचन र कर्मले कसैलाई पनि हानि नपुर्याउनुलाई ठूलो पुण्य मानिन्छ। अहिंसाको यो पालना यति सूक्ष्म हुन्छ कि जैन साधु-सन्तहरूले हिँड्दा किरा-फट्याङ्ग्रामध्ये पनि चोट नपरोस् भनेर विशेष ध्यान दिन्छन् र मुखमा कपडा (पट्टी) लगाउने गर्छन्। यसबाहेक जैन धर्मका पाँच महाव्रतहरू छन्: अहिंसा, सत्य (सत्य बोल्ने), अस्तेय (चोरी नगर्ने), ब्रह्मचर्य (इन्द्रिय संयम), र अपरिग्रह (आवश्यकताभन्दा बढी सम्पत्ति वा मोह नलगाउने)।
जैन धर्म मुख्यतया दुई प्रमुख सम्प्रदायहरूमा विभाजित छ: श्वेताम्बर (सेतो वस्त्र धारण गर्ने) र दिगम्बर (दिशालाई नै वस्त्र मान्ने अर्थात् वस्त्रविहीन रहने)। जैन धर्मावलम्बीहरूले आफ्नो दैनिक जीवनमा खानपानको मामिलामा पनि अत्यन्तै कडा शाकाहारी नियम पालना गर्छन्। उनीहरूले जमिनमुनि फल्ने कन्दमूल (जस्तै लसुन, प्याज, आलु आदि) समेत खानबाट बच्ने गर्छन्, किनकि यसले साना जीवजन्तुलाई क्षति पुर्याउन सक्छ।
निष्कर्षमा भन्दा, जैन धर्मले मानिसलाई बाह्य भौतिक सुखसुविधाभन्दा आन्तरिक चेतना, आत्मसंयम र निस्स्वार्थ अहिंसाको बाटोमा हिँड्न प्रेरणा दिन्छ।
