किरात धर्म नेपालको एक मौलिक, प्राचीन र प्रकृति-पूजक धर्म हो। यो विशेष गरी किरात समुदाय (राई, लिम्बू, याक्खा, सुनुवार आदि) ले परापूर्व कालदेखि मान्दै आएको धर्म हो। किरात धर्म केवल एक धार्मिक आस्था मात्र नभई यो किरात जातिको जीवनशैली, संस्कृति, इतिहास र दर्शनसँग गहिरोसँग गाँसिएको छ। यस धर्मको मुख्य आधार प्रकृति पूजा हो।
किरात धर्ममा कुनै मानवनिर्मित मूर्ति वा मन्दिरभन्दा पनि जल, थल, वायु, अग्नि, आकाश, हिमाल, पहाड, वनजंगल र नदीनालाहरूलाई साक्षात ईश्वरका रूपमा पूजा गरिन्छ। यस धर्मको मुख्य धार्मिक ग्रन्थलाई ‘मुन्धुम’ (Mundhum) भनिन्छ। मुन्धुम केवल धार्मिक पुस्तक मात्र नभएर किरात जातिको इतिहास, सृष्टि विज्ञान, दर्शन, संस्कार र संस्कृति समेटिएको मौखिक तथा लिखित परम्परा हो। मुन्धुम अनुसार नै किरात धर्मका सम्पूर्ण संस्कार, जन्मदेखि मृत्युसम्मका रीतिरिवाज र पूजाहरू सम्पन्न गरिन्छन्।
किरात धर्ममा युमा साङ्मा (सर्वशक्तिमान देवी/मातृशक्ति) र तागेरा निङ्वाफुमा (सृष्टिकर्ता/परमेश्वर) लाई मुख्य देवताका रूपमा मानिन्छ। यसका साथै, आफ्ना दिवङ्गत पितृहरूलाई ‘माङ्’ का रूपमा आदर गर्दै पितृपूजा (पितृदेव) गर्ने विशेष परम्परा छ। किरात संस्कृतिमा प्रकृति र मानवबीचको सन्तुलनलाई सर्वोपरि मानिन्छ, जसले गर्दा रुख, रोपण, खेतीपाती र बालीनालीसँग सम्बन्धित चाडपर्वहरू धूमधामका साथ मनाइन्छ।
किरात धर्मका प्रमुख चाडपर्वहरूमा उधौली र उभौली पर्दछन्। खेतीपाती लगाउने समय (वैशाख पूर्णिमा) मा उभौली मनाइन्छ भने अन्नबाली भित्र्याएपछि (मंसिर पूर्णिमा) प्रकृति र पितृलाई धन्यवाद दिन उधौली पर्व मनाइन्छ। यस अवसरमा नाचिने ‘साकेला’ वा ‘च्याब्रुङ’ (केलाङ) नृत्यले किरात संस्कृति र प्रकृतिको सुन्दर सम्बन्धलाई झल्काउँछ। महागुरु फाल्गुनन्दले किरात धर्मको सुधार, लिपि (सिरिजङ्गा) को प्रचार, मांसहार र मद्यपानको त्याग तथा अहिंसाको सन्देश दिएर यस धर्मलाई पुनर्जागरण गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएका थिए।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, किरात धर्मले मानिसलाई प्रकृतिको संरक्षण गर्न, पितृहरूको सम्मान गर्न र सरल, अहिंस्रक एवं सन्तुलित जीवन जिउन सिकाउँछ। नेपालको बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक पहिचानमा किरात धर्मको विशिष्ट र महत्त्वपूर्ण स्थान रहेको छ।
