विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा नेपालको पूर्वी भागमा पर्ने सोलुखुम्बु जिल्लास्थित महालङ्गर हिमश्रृङ्खलामा अवस्थित छ। नेपाल र चीन (तिब्बत) को सीमानामा रहेको यो अनुपम प्राकृतिक धरोहर समुद्र सतहबाट ८,८४८.८६ मिटर (२९,०३१.७ फिट) को उचाइमा रहेको छ। नेपालका महान् इतिहासविद् बाबुराम आचार्यले वि.सं. २०१३ तिर यसलाई ‘सगरमाथा’ नाम दिनुभएको थियो, जसको अर्थ ‘आकाशको शिर’ वा ‘आकाश छुने चुचुरो’ हुन्छ। स्थानीय शेर्पा तथा तिब्बती भाषामा यसलाई ‘चोमोलोङ्मा’ भनिन्छ, जसको शाब्दिक अर्थ ‘संसारकी देवी’ वा ‘ब्रह्माण्डकी आमा’ हुन्छ। अङ्ग्रेजीमा भने ब्रिटिस नापी विभागका तत्कालीन प्रमुख सर जर्ज एभरेस्टको योगदानको सम्मान गर्दै यसलाई ‘माउन्ट एभरेस्ट’ नाम दिइएको हो।
सगरमाथा आरोहणको इतिहास अत्यन्त साहसिक र रोमाञ्चक छ। बीसौँ शताब्दीको सुरुवातदेखि नै सगरमाथाको चुचुरोमा पुग्ने अनेकौँ प्रयासहरू भएका थिए। धेरै जोखिमपूर्ण र असफल प्रयासहरूपश्चात् सन् १९५३ मे २९ का दिन नेपालका तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा र न्युजिल्यान्डका सर एडमन्ड हिलारीले पहिलोपटक सगरमाथाको सफल आरोहण गरेर मानव इतिहासमा अभूतपूर्व सफलता हासिल गरे। यो ऐतिहासिक सफलतापछि विश्वभरका साहसी पर्वतारोहीहरूका लागि सगरमाथा आकर्षणको केन्द्र बन्यो। पछि सन् १९७५ मा जापानकी जुन्को ताबेई सगरमाथा चढ्ने विश्वकै पहिलो महिला बनीन् भने वि.सं. २०५० (सन् १९९३) मा पासाङ ल्हामु शेर्पाले प्रथम नेपाली महिला आरोहीका रूपमा चुचुरो चुमेर देशको नाम रोशन गरिन्। त्यसैगरी, कामी रिता शेर्पाजस्ता कुशल आरोहीहरूले सर्वाधिक पटक सगरमाथा आरोहण गरेर विश्वकीर्तिमान कायम गरेका छन्।
प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिकोणले सगरमाथा क्षेत्र अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र समृद्ध छ। यस क्षेत्रको दुर्लभ जैविक विविधता र हिमाली पर्यावरणको संरक्षण गर्ने उद्देश्यले सन् १९७६ मा सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जको स्थापना गरियो। यो निकुञ्ज सन् १९७९ मा युनेस्को (UNESCO) को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भयो। यस क्षेत्रमा हिमचितुवा, कस्तुरी मृग, रेड पाण्डा र राष्ट्रिय पक्षी डाँफेजस्ता बहुमूल्य र दुर्लभ वन्यजन्तु तथा पक्षीहरू पाइन्छन्। सांस्कृतिक रूपमा यो क्षेत्र बौद्ध धर्म र शेर्पा समुदायको परम्परागत जीवनशैलीसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। नाम्चे बजार, तेङबोचे गुम्बा र विभिन्न ऐतिहासिक छ्योर्तेनहरूले यस क्षेत्रको धार्मिक तथा सांस्कृतिक गरिमालाई अझ उच्च बनाएका छन्।
पर्यटन र अर्थतन्त्रका दृष्टिले सगरमाथा नेपालको मेरुदण्ड हो। हरेक वर्ष विश्वका कुनाकुनाबाट हजारौँ पर्यटक, पदयात्री र आरोहीहरू सगरमाथा आधार शिविर (Everest Base Camp) ट्रेकिङ र आरोहणका लागि नेपाल आउँछन्। यसले स्थानीय बासिन्दाहरूलाई रोजगारी र व्यवसायको अवसर दिलाउनुका साथै सलामी (रोयल्टी) र वैदेशिक मुद्रा भित्र्याएर राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्याउँछ।
तथापि, आधुनिक समयमा सगरमाथाले गम्भीर चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। जलवायु परिवर्तन र विश्वव्यापी तापमान वृद्धिका कारण हिउँ र हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्, जसले हिमपहिरोको जोखिम बढाएको छ। आरोहीहरूले छाड्ने अक्सिजन सिलिन्डर, पाल र अन्य फोहोरका कारण वातावरणीय प्रदूषण बढेको छ। साथै, अनुकूल मौसमका दिनहरूमा चुचुरोनजिक आरोहीहरूको अत्यधिक चाप (ट्रफिक जाम) हुने समस्याले जोखिम बढाएको छ।
अन्ततः, सगरमाथा नेपालको राष्ट्रिय स्वाभिमान, पहिचान र प्राकृतिक गौरवको प्रतीक हो। यसको प्राकृतिक स्वच्छता, स्वच्छता र अद्वितीय पर्यावरण जोगाउनु नेपाल सरकार, स्थानीय समुदाय र सम्पूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको साझा दायित्व हो।
